Bài viết này được biên soạn bởi Tiger Research, một trong những câu chuyện quyết định năm 2026 là "quyền riêng tư". Khi các tổ chức tham gia chiếm ưu thế trong lĩnh vực tiền mã hóa, quyền riêng tư đã trở thành đặc tính công nghệ then chốt kết nối blockchain với thương mại thế giới thực.
Điểm cốt lõi
- Lợi thế cốt lõi của blockchain – tính minh bạch – có thể làm lộ bí mật thương mại và chiến lược đầu tư của doanh nghiệp, gây ra rủi ro thực chất cho doanh nghiệp.
- Các mô hình quyền riêng tư ẩn danh hoàn toàn như Monero không hỗ trợ KYC hoặc AML, khiến chúng không phù hợp với các tổ chức được quản lý.
- Các tổ chức tài chính cần quyền riêng tư có chọn lọc, vừa bảo vệ dữ liệu giao dịch, vừa duy trì khả năng tương thích với tuân thủ quy định.
- Các tổ chức tài chính phải xác định cách kết nối với thị trường Web3 mở để mở rộng.
1. Tại sao quyền riêng tư trên blockchain là cần thiết?
Một trong những đặc tính cốt lõi của blockchain là tính minh bạch. Bất kỳ ai cũng có thể kiểm tra các giao dịch trên chuỗi trong thời gian thực, bao gồm ai gửi tiền, gửi cho ai, số tiền là bao nhiêu và khi nào gửi.
Tuy nhiên, từ góc độ tổ chức, tính minh bạch này mang lại những vấn đề rõ ràng. Hãy hình dung một kịch bản, thị trường có thể quan sát thấy NVIDIA chuyển bao nhiêu tiền cho Samsung Electronics, hoặc một quỹ phòng hộ triển khai vốn chính xác khi nào. Khả năng hiển thị này sẽ thay đổi căn bản động thái cạnh tranh.
Mức độ tiết lộ thông tin mà một cá nhân có thể chấp nhận khác với mức độ mà doanh nghiệp và tổ chức tài chính có thể chấp nhận. Lịch sử giao dịch của doanh nghiệp và thời điểm đầu tư của tổ chức đều cấu thành thông tin cực kỳ nhạy cảm.
Do đó, kỳ vọng các tổ chức vận hành trên một blockchain mà mọi hoạt động hoàn toàn bị phơi bày là không thực tế. Đối với những người tham gia này, một hệ thống không có quyền riêng tư giống một lý tưởng trừu tượng với ứng dụng thực tế hạn chế hơn là một cơ sở hạ tầng thiết thực.
2. Các hình thức quyền riêng tư trên blockchain
Quyền riêng tư trên blockchain thường được chia thành hai loại:
- Quyền riêng tư ẩn danh hoàn toàn
- Quyền riêng tư có chọn lọc
Điểm khác biệt then chốt nằm ở việc thông tin có thể được tiết lộ khi bên kia cần xác minh hay không.
2.1. Quyền riêng tư ẩn danh hoàn toàn
Quyền riêng tư ẩn danh hoàn toàn, nói một cách đơn giản, là ẩn mọi thứ.
Người gửi, người nhận và số tiền giao dịch đều bị ẩn. Mô hình này đối lập trực tiếp với blockchain truyền thống, vốn mặc định ưu tiên tính minh bạch.
Mục tiêu chính của các hệ thống ẩn danh hoàn toàn là ngăn chặn sự giám sát của bên thứ ba. Chúng không nhằm thực hiện tiết lộ có chọn lọc, mà nhằm ngăn chặn hoàn toàn các bên quan sát bên ngoài trích xuất thông tin có ý nghĩa.
Nguồn: Tiger Research
Biểu đồ trên cho thấy bản ghi giao dịch của Monero, một ví dụ tiêu biểu cho quyền riêng tư ẩn danh hoàn toàn. Khác với blockchain minh bạch, các chi tiết như số tiền chuyển và đối tác giao dịch không thể nhìn thấy.
Hai đặc tính sau giải thích tại sao mô hình này được coi là ẩn danh hoàn toàn:
- Tổng số đầu ra: Sổ cái không hiển thị con số cụ thể, mà hiển thị giá trị dưới dạng "bảo mật". Giao dịch được ghi lại, nhưng nội dung của nó không thể được giải mã.
- Kích thước chữ ký vòng: Mặc dù một người gửi duy nhất khởi tạo giao dịch, sổ cái trộn nó với nhiều địa chỉ giả mạo, khiến nó trông giống như nhiều bên cùng gửi tiền một lúc.
Những cơ chế này đảm bảo dữ liệu giao dịch không minh bạch với tất cả các bên quan sát bên ngoài, không có ngoại lệ.
2.2. Quyền riêng tư có chọn lọc
Quyền riêng tư có chọn lọc hoạt động dựa trên các giả định khác. Giao dịch mặc định là công khai, nhưng người dùng có thể chọn làm cho các giao dịch cụ thể trở nên riêng tư bằng cách sử dụng các địa chỉ hỗ trợ quyền riêng tư được chỉ định.
Zcash cung cấp một ví dụ rõ ràng. Khi khởi tạo giao dịch, người dùng có thể lựa chọn giữa hai loại địa chỉ:
- Địa chỉ minh bạch: Tất cả chi tiết giao dịch đều hiển thị công khai, tương tự như Bitcoin.
- Địa chỉ được bảo vệ (shielded): Chi tiết giao dịch được mã hóa và ẩn đi.
Nguồn: Tiger Research
Biểu đồ trên minh họa những phần tử nào Zcash có thể mã hóa khi sử dụng địa chỉ được bảo vệ. Các giao dịch gửi đến địa chỉ được bảo vệ được ghi lại trên blockchain, nhưng nội dung của chúng được lưu trữ ở trạng thái mã hóa.
Mặc dù sự tồn tại của giao dịch vẫn có thể nhìn thấy, nhưng các thông tin sau bị ẩn:
- Loại địa chỉ: Sử dụng địa chỉ được bảo vệ (Z) thay vì địa chỉ minh bạch (T).
- Bản ghi giao dịch: Sổ cái xác nhận đã xảy ra một giao dịch.
- Số tiền, người gửi, người nhận: Tất cả đều được mã hóa, không thể quan sát từ bên ngoài.
- Quyền xem: Chỉ những bên được cấp khóa xem mới có thể kiểm tra chi tiết giao dịch.
Đây là cốt lõi của quyền riêng tư có chọn lọc. Giao dịch vẫn nằm trên chuỗi, nhưng người dùng kiểm soát ai có thể xem nội dung của nó. Khi cần thiết, người dùng có thể chia sẻ khóa xem để chứng minh chi tiết giao dịch với bên kia, trong khi tất cả các bên thứ ba khác vẫn không thể truy cập thông tin đó.
3. Tại sao các tổ chức tài chính ưa chuộng quyền riêng tư có chọn lọc
Hầu hết các tổ chức tài chính có nghĩa vụ Biết khách hàng của bạn (KYC) và Chống rửa tiền (AML) đối với mỗi giao dịch. Họ phải lưu giữ nội bộ dữ liệu giao dịch và phản hồi ngay lập tức các yêu cầu từ cơ quan quản lý hoặc giám sát.
Tuy nhiên, trong môi trường được xây dựng dựa trên quyền riêng tư ẩn danh hoàn toàn, tất cả dữ liệu giao dịch đều bị ẩn đi không thể đảo ngược. Bởi vì thông tin không thể được truy cập hoặc tiết lộ trong bất kỳ điều kiện nào, các tổ chức về mặt cấu trúc không thể thực hiện nghĩa vụ tuân thủ của mình.
Một ví dụ tiêu biểu là Canton Network, đã được Công ty Dịch vụ Ký quỹ và Thanh toán Séc (DTCC) áp dụng và hiện đang được hơn 400 công ty và tổ chức sử dụng. Ngược lại, Zcash, mặc dù cũng là một dự án quyền riêng tư có chọn lọc, nhưng việc áp dụng trong thực tế bởi các tổ chức lại rất hạn chế.
Nguyên nhân của sự khác biệt này là gì?
Nguồn: Tiger Research
Zcash cung cấp quyền riêng tư có chọn lọc, nhưng người dùng không thể chọn tiết lộ thông tin nào. Thay vào đó, họ phải chọn có tiết lộ toàn bộ giao dịch hay không.
Ví dụ, trong giao dịch "A gửi 100 đô la cho B", Zcash không cho phép chỉ ẩn số tiền. Bản thân giao dịch phải được ẩn hoàn toàn hoặc tiết lộ hoàn toàn.
Trong giao dịch của tổ chức, các bên tham gia khác nhau cần thông tin khác nhau. Không phải tất cả người tham gia đều cần truy cập tất cả dữ liệu trong một giao dịch đơn lẻ. Tuy nhiên, cấu trúc của Zcash buộc phải lựa chọn nhị phân giữa tiết lộ hoàn toàn và riêng tư hoàn toàn, khiến nó không phù hợp với quy trình làm việc giao dịch của tổ chức.
Ngược lại, Canton cho phép chia nhỏ thông tin giao dịch thành các thành phần riêng biệt để quản lý. Ví dụ, nếu cơ quan quản lý chỉ yêu cầu số tiền giao dịch giữa A và B, Canton cho phép tổ chức chỉ cung cấp thông tin cụ thể đó. Tính năng này được thực hiện thông qua ngôn ngữ hợp đồng thông minh Daml mà Canton Network sử dụng.
Các lý do khác cho việc các tổ chức áp dụng Canton đã được trình bày chi tiết hơn trong nghiên cứu trước đây về Canton.
4. Blockchain quyền riêng tư trong kỷ nguyên của tổ chức
Blockchain quyền riêng tư phát triển cùng với sự thay đổi của nhu cầu.
Các dự án ban đầu như Monero nhằm mục đích bảo vệ tính ẩn danh cá nhân. Tuy nhiên, khi các tổ chức tài chính và doanh nghiệp bắt đầu tham gia vào môi trường blockchain, ý nghĩa của quyền riêng tư đã thay đổi.
Quyền riêng tư không còn được định nghĩa là làm cho mọi người không nhìn thấy giao dịch. Thay vào đó, mục tiêu cốt lõi đã chuyển thành bảo vệ giao dịch trong khi vẫn đáp ứng các yêu cầu quản lý.
Sự thay đổi này giải thích tại sao các mô hình quyền riêng tư có chọn lọc như Canton Network lại thu hút được sự chú ý. Các tổ chức cần nhiều hơn là công nghệ quyền riêng tư; họ cần cơ sở hạ tầng được thiết kế để phù hợp với quy trình làm việc giao dịch tài chính thế giới thực.
Để đáp ứng những nhu cầu này, nhiều dự án quyền riêng tư hướng đến tổ chức tiếp tục xuất hiện. Nhìn về phía trước, yếu tố khác biệt then chốt sẽ là mức độ hiệu quả mà công nghệ quyền riêng tư có thể được áp dụng vào môi trường giao dịch thực tế.
Các hình thức quyền riêng tư thay thế đối lập với xu hướng thúc đẩy bởi tổ chức hiện tại có thể xuất hiện. Tuy nhiên, trong ngắn hạn, blockchain quyền riêng tư có thể sẽ tiếp tục phát triển xoay quanh giao dịch của tổ chức.
Nguồn: Tiger Research
