Theo thông tin từ hãng thông tấn Mehr của Iran ngày 25, dẫn lời một nghị sĩ Iran, Iran đã xây dựng một phương án toàn diện về quản lý eo biển Hormuz. Các nhà phân tích chỉ ra rằng động thái này của Iran có nhiều mục đích, bao gồm tăng sức ép lên Mỹ và Israel, tạo nguồn thu ổn định mới... Tuy nhiên, việc thu phí tàu thuyền qua lại đã vấp phải sự phản đối trên trường quốc tế. Mỹ đang gây sức ép bằng cách phong tỏa cảng và tàu của Iran, tính khả thi của phương án kiểm soát eo biển của Iran vẫn còn nhiều bất ổn.
Ảnh tư liệu chụp eo biển Hormuz ngày 19 tháng 2 năm 2025. Ảnh: Tân Hoa Xã, Vương Cường
Mục đích là gì
Theo hãng thông tấn Mehr, thông tin trên được nghị sĩ Hội đồng Hồi giáo Iran Behnam Sayyidi tiết lộ. Truyền thông Iran trước đó từng đưa tin, ngày 5, Quốc hội Iran đã xem xét nhiều đề xuất về quản lý eo biển Hormuz và quyết định thành lập một ủy ban chuyên trách để xây dựng phương án toàn diện và các văn bản bảo đảm pháp lý nhằm thực thi quyền tài phán đối với eo biển.
Theo lời của Sayyidi, nội dung phương án toàn diện bao gồm:
Chủ quyền đối với eo biển Hormuz sẽ hoàn toàn thuộc về Iran;
Tàu thuyền và tàu chiến hoạt động trong khu vực này phải được Iran cho phép;
Tàu thuyền qua khu vực phải nộp các khoản phí liên quan về an ninh, bảo vệ môi trường, quản lý hàng hải, cấp phép..., và ưu tiên thanh toán bằng đồng Rial;
Tàu thuyền của các quốc gia bị Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran hoặc Bộ Tổng tham mưu các lực lượng vũ trang coi là thù địch không được phép qua eo biển Hormuz, tàu Israel bị cấm tuyệt đối qua khu vực này;
Đối với quốc gia gây thiệt hại cho Iran, quốc gia liên quan trước tiên phải đạt được thỏa thuận với Iran về phương thức bồi thường, phía Iran mới cấp phép thông hành cho tàu thuyền của nước đó.
Các nhà phân tích cho rằng phương án này cho thấy nhiều mục đích của Iran.
Thứ nhất, tiếp tục gây sức ép lên Mỹ và Israel. Iran thông qua việc kiểm soát eo biển Hormuz - huyết mạch hàng hải toàn cầu để tác động đến giá dầu quốc tế, vừa làm gia tăng áp lực lạm phát và gánh nặng kinh tế cho Mỹ và Israel, vừa thúc đẩy cộng đồng quốc tế kêu gọi hạ nhiệt tình hình, thông thoáng tuyến đường biển, khiến Mỹ và Israel chịu sức ép kép về kinh tế và ngoại giao. Việc không cho tàu các nước "thù địch" qua lại càng nhắm thẳng vào Mỹ và Israel. Đồng thời, việc gắn vấn đề thông hành eo biển với yêu cầu bồi thường chiến tranh nhằm ép phía Mỹ nhượng bộ trong vấn đề bồi thường.
Thứ hai, để ngỏ khả năng đàm phán Mỹ-Iran. Mặc dù lập trường của Iran với Mỹ luôn cứng rắn, nhưng không hoàn toàn đóng cửa kênh đàm phán. Phía Iran mới đây cử Ngoại trưởng Araghchi thăm Pakistan nhưng lại tuyên bố không đàm phán với phía Mỹ, nhưng lại thông qua Pakistan chuyển lời cho Mỹ, và tiết lộ Araghchi có thể sớm trở lại Islamabad. Khi giới thiệu phương án toàn diện, Sayyidi liệt kê Israel vào đối tượng "cấm tuyệt đối" nhưng không nêu tên Mỹ, có thể ngụ ý rằng việc cho tàu Mỹ thông hành có thể được dùng làm con bài đàm phán.
Ngày 25 tháng 4 năm 2026, Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif (trái) có cuộc gặp với Ngoại trưởng Iran Araghchi tại thủ đô Islamabad, Pakistan. Ảnh: Tân Hoa Xã phát (do Văn phòng Thủ tướng Pakistan cung cấp)
Thứ ba, tạo nguồn thu mới cho Iran. Thống kê cho thấy, nếu Iran thu 1 USD cho mỗi thùng dầu đi qua eo biển Hormuz, với lưu lượng thông hành trước khi xung đột nổ ra, Iran sẽ thu được hơn 7,7 tỷ USD mỗi năm. Dư luận quốc tế cho rằng đây sẽ trở thành nguồn vốn quan trọng để Iran chống lại sự phong tỏa của phương Tây và tái thiết sau chiến tranh. Việc yêu cầu ưu tiên thanh toán bằng Rial là để tránh nguồn thu phí thông hành bị hạn chế bởi hệ thống USD.
Liệu có thể thực thi?
Về thủ tục tiếp theo, Sayyidi cho biết, phương án đã được trình lên Ủy ban An ninh Quốc gia của Quốc hội Hồi giáo Iran, một khi phiên họp toàn thể của quốc hội trở lại sẽ được trình lên đoàn chủ tịch, và sẽ được xem xét tại phiên họp toàn thể. Phương án này cũng có thể được thông qua và ban hành bởi Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao.
Về vấn đề này, nhà nghiên cứu Abdulaziz Shabani từ Trung tâm Nghiên cứu Chính trị và Chiến lược Riyadh, Ả Rập Xê-út phân tích, việc thông qua phiên họp toàn thể quốc hội sẽ trao cho phương án này thuộc tính pháp lý chính thức, nhưng quá trình phức tạp và dễ gây phản đối từ cộng đồng quốc tế hơn. Trong khi đó, việc thông qua và ban hành bởi Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao là một con đường linh hoạt và nhanh chóng hơn, cũng thuận tiện cho việc điều chỉnh theo diễn biến tình hình.
Tuy nhiên, Shabani cho rằng, từ góc độ thực thi, trong bối cảnh lưu lượng thông hành lớn và có sự hiện diện của lực lượng quân sự nước ngoài, việc thực hiện ngăn chặn toàn diện và thu phí tất cả tàu thuyền qua eo biển sẽ rất khó khăn, việc thực thi phương án trong tương lai nhiều khả năng sẽ là hữu hạn và có chọn lọc.
Đồng thời, động thái này của Iran còn gây tranh cãi về mặt luật pháp quốc tế và đã vấp phải không ít ý kiến phản đối. Việc Iran thu phí thông hành tại huyết mạch hàng hải này chắc chắn sẽ làm tăng thời gian và chi phí vận chuyển của tàu thuyền, tác động rộng rãi đến nền kinh tế nhiều nước. Nhiều quốc gia trên thế giới, bao gồm các nước Vùng Vịnh, đều bày tỏ mong muốn eo biển Hormuz thông suốt. Anh và Pháp trước đó đã dẫn đầu thành lập một liên minh, nỗ lực triển khai hành động đa quốc gia để bảo đảm eo biển này được mở. Nếu Iran cưỡng chế thu phí, có thể sẽ đối mặt với áp lực quốc tế và bị động về ngoại giao.
Ngoài ra, Mỹ đang thực hiện biện pháp phản ứng bằng cách phong tỏa cảng và tàu của Iran. Phía Mỹ đã tuyên bố rõ ràng sẽ không cho phép Iran kiểm soát vĩnh viễn eo biển, thiết lập hệ thống thu phí... Nếu tình trạng phong tỏa kéo dài khiến các cơ sở lưu trữ dầu của Iran "đầy", Iran có thể buộc phải ngừng khai thác, và điều này có thể gây thiệt hại lớn cho các cơ sở khai thác dầu của nước này. Mỹ còn đe dọa sẽ chặn bắt và kiểm tra tất cả tàu thuyền nộp phí thông hành cho Iran tại vùng biển quốc tế. Điều này có thể dẫn đến việc không có tàu nào qua eo biển và Iran cũng không thể thu phí.
Tất nhiên, việc phong tỏa Iran của Mỹ phải trả giá bằng sự hao tổn lớn, và phong tỏa càng lâu càng ảnh hưởng đến tình hình bầu cử giữa kỳ của đảng Cộng hòa, phía Mỹ chưa chắc đã có thể duy trì trong thời gian dài. Iran cũng có thể chỉ coi việc thu phí như một con bài đàm phán để trao đổi lợi ích với Mỹ, chưa chắc đã thực sự thúc đẩy mạnh mẽ. Do đó, liệu phương án trên có được thực thi hay không, và sẽ được thực thi ở mức độ nào, vẫn còn nhiều bất ổn.
